ԾԱՆԻ՛Ր ԹՇՆԱՄՈՒԴ

Ճանաչի՛ր թշնամուդ: Այդ երկու բառն էլ գիրի հոգուդ մեջ, որ չմոռանաս երբեք:

    Մարդկային է՝ անհայտից վախենալ:

    Մեզ անծանոթ մի աննշան զորախմբակի գիշերվա գրոհն ավելի ահավոր է, քան մի ծանոթ գնդի հարձակումը ցերեկը:

     Թշնամին ավելի ուժեղ է, երբ չենք ճանաչում նրան:

     Մենք ավելի թույլ ենք, երբ անծանոթ ենք մեզ մահ սպառնացողին:

     Մի ժողովուրդ, որի ռազմական միտքն ընդունում է միայն պաշտպանողական կռվի ձևերը, կարող է չափազանց հարձակվողական թվալ մեզ, մի ռազմավար, որի հետևակ և անհաստատ միտքը վճռական ձեռնարկներից գերադասում է տագնապի աղետալի ձգձգումը՝ կարող է մեզ չափազանց ներգործուն թվալ, եթե ստուգապես ծանոթ չենք նրան:

    Իսկ երբ ծանոթ ենք նրա հոգեբանության՝ մենք մեծապես կարող ենք օգտվել նրա թերություններից, կրավորական և տատանվող ոգուց, ինչպես և կարող ենք տեղին ու ժամանակին հեշտությամբ ամլության դատապարտել նրա առավելությունները: 

    Ծանոթանալով թշնամու ռազմավարական հայացքներին, ասել է՝ նրա կռիվները մղելու եղանակներին ու ոգուն, մենք որոշ չափով ապահովագրում ենք մեզ հանկարծակիի գալու անհաճո վտանգներից:

     Չկա ավելի անմեղ բան, քան թաթար կռվողների դիրքերում բարձրացած <<Ալլա՜հ, ալլա՜հ>> գոռում, գոչումը: Անշանթ որոտում է դա, որ դեռ չի նշանակում թե թշնամին հարձակավում է, առաջանում: Բայց այդ ցեղի հոգեբանության անծանոթը կարող է այդ անմեղ աղմուկը ընդունել որպես որոտմունք՝ շանթից, հարվածից առաջ:

     Փորձեք երկու անգամ, միևնույն ժամին կամ միևնույն կետի վրա պարտության մատնել թուրք և թաթար զորքը, և այլևս այդ աննուղղա ճակատագրապաշտը չի հանդգնի նույն կետի վրա անհանգստացնելու ձեզ, որքան էլ որ պայմանները նպաստավոր լինեն իր համար:

    Վա՜յ թաթար զորքին, եթե նրա առաջին փորձը անհաջող անցավ, կորած է նա: Ինչ որ ժողովուրդն է, այն էլ՝ իր զորքը: 

    Որքան հոգեբանորեն տարբերվում են ժողովուրդները, նույնքան էլ՝ իրենց բանակները: Գերազանցորեն կարգապահ և հարձակողական է գերման զինվորը, հնարաղետ և ուրախ՝ ֆրանսիացին, անասանելիորեն տոկուն է ռուսը, պաղարյուն՝ անգլիացին: 

    Երիտասարդ ժողովուրդները ավելի ռազմասեր և անհանգիստ են լինում: Քաղաքական իդեալները զգալիորեն ուժեղացնում են ազգերի ռազմական խանդը:

    Զենքի հաջողությունները բարձրացնում են, անհաջողությունները՝ ձգում նրանց ռազմունակությունը:

     Ցեղերի խառնվածքի ինչպես և ռազմագիտական մտքի վրա մեծապես ազդում է ֆիզիկական միջավայրը, դաստիարակությունը, հարևանների վերաբերմունքը և այլն: 

     Երբ գիտես այդ բոլորը, երբ ճանաչում ես թշնամուդ՝ դու ավելի ուժեղ ես զգում քեզ, ավելի թույլ՝ թշնամուդ:

    Այո՛, որքան լավ ես ճանաչում հակառակորդիդ, այնքան թույլ է նա քեզ համար: Ճանաչի՛ր թշնամուդ, որ հեշտությամբ հաղթես նրան: 

    <<Կեսարը - ասում է Պլուտարքոսը - ճանաչում էր  նրանց, որոնց կառաջնորդեր դեպի կռիվ, և նրանց, որոնց դեմ պատերազմում էր>>:

ՂՈՐՂԱՆՅԱՆ ՆԻԿՈԼԱՅ

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակի դերակալ գեներալ (26.03.1919թ.)

Նիկոլայ Ադամի Ղորղանյանը (ծն. 1878թ., Թիֆլիս - 16,02,1921թ., Երևան, կացնահար սպանվել է բոլշևիկների հրամանով թուրք մսագործի ձեռքով, թաղվել է Սունդուկյանի թատրոնի զբոսայգու եղբայրական գերեզմանում) Հայաստանի Առաջին Հանրապետության բանակի ռազմական գործիչ է, ռուսական բանակի հեծելազորային գեներալ Ադամ Սողոմոնի Կորգանովի որդին: Ավարտել է Միխայելեվո-Վորոնեժյան կադետական կորպուսը, Նիկոլաևյան հեծելազորային ուսումնարանը, սպայական հեծելազորային դպրոցը: Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցել է Արևմտյան  է գնդապետի կոչման, պատերազմի վերջին եղել է Արխանգելոգրադյան հեծյալ գնդի հրամանատարը: 1917 թ-ին եկել է Հայաստան և ծառայության անցել Հայկական կորպուսում: Մասնակցել է Վանաձորի ճակատամարտին և 4 օր պահել ճակատի կենտրոնական հատվածը: 1918թ. օգոստոսի 9-ին նշանակվել է Ապարանի հեծելազորային միացյալ գնդի հրամանատար, 1919 թ-ի մարտի 26-ին՝ ռազմական նախարարության հանձնարարությունների գծով գեներալի պաշտոնակատար (դերակալ գեներալ), 1920 թ-ի սկզբին՝ Վաղարշապատի կայազորի պետ: 1918-1920թթ-ին մասնակցել է Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանությանը: 1921 թ-ին, հավատալով բոլշևիկների խոստմանը, չի հեռացել Հայաստանից: Սակայն ձերբակալվել է և զոհ է գնացել կարմիր նենգությանը:

ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ՀԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ԳԱԳԱԹՆԱԿԵՏԸ

ՏԻԳՐԱՆ Բ ՄԵԾ (Ք.ա. 95-55թթ.)

Հայոց ռազմարվեստի պատմության կարևորագույն փուլերից է Մեծ Հայքի հզորության գագաթնակետի՝ Տիգրան Բ-ի գահակալման ժամանակաշրջանը (Ք.ա. 95-55թթ.), երբ հայոց բանակն անցավ հարձակողական ռազմավարության և թագավորությունն ընդարձակվեց՝ ընդգրկելով Եգիպտոսից մինչև Կովկաս ու Մարաստանից մինչև Պոնտոս ընկած հսկայական տարածքներ: Սակայն Տիգրան Բ-ն միայն ռազմական հաջողությունների համար չէ, որ կրում է ՙՄեծ՚ պատվանունը: Հայոց արքայի բոլոր` պետական-քաղաքական, տնտեսական, մշակութային, ռազմավարական ձեռնարկումներն այսօր էլ զարմացնում են իրենց դարաշրջանի համար արտակարգ մեծ ընդգրկումով, առաջադրվող խնդիրների հստակությամբ, հաշվենկատությամբ ու վարվող քաղաքականության հեռատեսությամբ: 

ՙՏիգրանի մեծությունը նրանում է, որ գահակալման առաջին իսկ օրից՝ ներքին զարգացման համար խաղաղ տարիներ գրեթե չունենալով, ճշգրիտ հաշվարկն ու համարձակությունը միավորեց մի անձի մեջ՝ այն հաղորդելով իր երկրի հպատակներին՚:

Հ. Պ. Հակոբյան, Տիգրան Մեծ, 

Եր., 2005, էջ 76

Տիգրան Մեծի գահակալության տարիները Հայոց պատմության մեջ եզակի էին հետագա սերունդների ինքնագիտակցության խորացման գործում ունեցած բացառիկ ազդեցությամբ:

ՏԱՐՈՆԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հ.Յ.Դ-ից Նժդեհի եւ Հայկ Ասատրյանի հեռացումով՝ Ցեղակրոն շարժումը սկսեց

տեղատվություն ապրել: Ամերիկայի Հ.Յ.Դ. Ցեղակրոն Ուխտերը, որոնք արդեն կուսակցականացվել էին, այլեւս չէին կարող հանդես գալ որպես համահայկական կառույցի հիմք: Ուստի, անհրաժեշտություն կար համագաղութային մի նոր շարժումի:

Միաժամանակ, Ցեղակրոն ուսմունքը չէր պատասխանում ոգու եւ արարչագործության հետ կապված մի շարք հարցերի, եւ կարիք կար տալու դրանց հիմնավորումները: Ցեղակրոնության նկատմամբ անտարբեր կամ անբարյացկամ վերաբերմունք ուներ Հայ եկեղեցին, որն ազդեցիկ ուժ էր գաղութահայ կյանքում. թելադրող այս իրականությունը պետք էր հաշվի առնել: Հետեւաբար, անհրաժեշտ էր ամբողջացնել Ցեղային աշխարհայեցողությունը, այն միավորիչ դարձնել հայության բոլոր հատվածների, այդ թվում՝ եւ Հայ եկեղեցու համար:

Նոր շարժման նախաձեռնող կորիզը հիմնականում եղավ Բուլղարիայի Ցեղակրոն կազմակերպությունը՝ ի դեմս Գ. Նժդեհի, Հ. Ասատրյանի, Ն. Աստվածատուրյանի, որոնք 1937թ.-ից Պլովդիվում հրատարակում էին ՙՌազմիկ՚ թերթը, որի էջերում էլ այդ թվականին սկսեցին լույս տես-նել  առանձին հրապարակումներ Տարոնականության վերաբերյալ:

Շարժման հենարանը հանդիսացավ Տարոն-Տուրուբերանի հայրենակցական միությունը (հիմնվել է 1917թ.-ին, ԱՄՆ-ում), որը լինելով առավել հզորը համանման միությունների մեջ, գաղութներում հանդիսանում էր Ցեղակրոն շարժման ամուր հենարաններից մեկը: Միությունը որդեգրել եւ որպես հավատո հանգանակ, իր զինանշանի վրա արձանագրել էր դարերի խորքից քաղված Մամիկոնեից Ուխտը՝ ՙՔԱՋՈՒԹԵԱՄԲ ՄԵՌՑՈՒՔ Ի ՎԵՐԱՅ ԱՇԽԱՐՀԻՍ ՄԵՐ ԵՒ Ի ՎԵՐԱՅ ԱԶԳԻՍ ՄԵՐ, ԵՒ ՄԻ ՏԵՍՑԵՆ ԱՉՔ ՄԵՐ ԿՈԽԱՆ ՈՏԻՑ ՊՂԾԱԼԻՑ ԼԵԱԼ ԶՍՐԲԱՐԱՆՍ ՄԵՐ՚: Սրանով միությունն արդեն հաստատել, որ ինքը  սովորական հայրենակցական միություն չէ, այլ ավելի ՙքաղաքական բնույթ կրող հայրենասիրական կազմակերպություն մը, հին ասպետական ուխտերու տիպարով՚ :

Եվ ահա՜, 1938 թ. ապրիլին, Սոֆիայում, Տարոն-Տուրուբերանի հայրենակցական միությունը (Տ. Տ. Հ. Մ.) սկսեց լույս ընծայել ՙՏարոնի Արծիվ՚ ամսաթերթը՝ Հայկ Ասատրյանի խմբագրությամբ (պատասխանատու տնօրեն՝ Ներսես Աստվածատուրյան), որով ավետվեց տարոնական ոգու վերածնունդը եւ սկիզբը դրվեց Տարոնական շարժման:

Որո՞նք էին շարժման նախադրյալները եւ ի՞նչ նպատակներ ունեին այն նախաձեռնողները: Դրանք  հիմնականում  նույնն  էին,  ինչ  Ցեղակրոն  շարժման դեպքում:

Հայ ճակատագրի տագնապն էր ծնունդ տալիս Տարոնական հոգեվերանորոգչական շարժմանը, որի ղեկավարները ելնում էին այն ճշմարտությունից,  թե  փոփոխելի  է  ամեն  ճակատագիր, եթե  կա բարոյական վերանորոգում:

Դա մի ժամանակ էր, երբ ներքին պառակտիչ պայքարները, փոխադարձ անհանդուրժողականությունն ու ատելությունը գաղթահայությանը կանգնեցրել էին դժոխքի շեմին: Եվ ժամանակի հրամայականն էր՝ բնականորեն վերջ տալ հայության քաղաքական հոսանքների, կրոնական հարանվանությունների, անձնանպատակ խմբերի միջեւ մղվող ներքին  հայակործան  պայքարներին:

Դա մի ժամանակ էր, երբ աշխարհում ազգերը վերաքննում էին սեփական արժեքները, որոնում իրենց պարտությունների եւ դժբախտությունների պատճառները, սպառազինվում հին, բայց մշտապես նոր ու պատմականորեն   արդարացված  հավիտենական   արժեքներով:

Այդ նույն ժամանակի պահանջն էր եւ Տարոնական շարժումը, որը եկավ վերածնելու ու վերակոչելու Ցեղի հավիտենական առաքինությունները, հոգեբարոյական հեղաշրջում անելու օրվա ճահճացած, դատապարտվածության զգացումով ապրող եւ այլասերումի ենթակա հայության մեջ:

ՙԴա բարոյական հեղաշրջում է, որով կրնա իր ոգին ուժաստանի վերածել հայ ռազմիկը, իր երեւակայությանը ստեղծագործ թափ ու թեւ տալ հայ մտավորականը, իր քաղաքական գործի մեջ նպատակ, հանճար եւ սրբություն դնել հայրենապաշտ հայ կուսակցականը՚. գրում էր ՙՏարոնի Արծիվը՚ :

Դանիել Վարուժան / Հեթանոս երգեր - ԱՆԱՀԻՏ

Խոտին մեջ է թաղված բագինդ: Չեն ծըխար
Խունկերն անույշ, զոհն այնտեղ չի՛ արյունիր:
Կուգա լոկ բույր մը համպար
Խորխի` զոր հոն թողեր է օձ մը կարմիր:

Հոն կը նըստիմ, խո՛նջ ուղևոր: Ձիս կ’արծի,
Եվ Վահագնի զամբկին կարծես հոտն առած`
Կըտղուցեն խոլ կը խաձի:
Բայց արևեն մեզ չի գար ոչ մեկ Աստված:

Անհետացան անդարձ խորեն անտառին
Քուրմերը լայն թեզանիքով: Չի՛ երգեր
Ծիծերըդ` վինը Վրույրին:
Բագինիդ շուրջ կը հեծկըլտան եղեգներ:

Չես հանգըրճեր պատմուճանդ ալ, ո՛չ մեկ վիթ
Նիզակահար` կը ներկե ծունկդ արյունով:
Թանգարանին մեջ անդրիիդ
Կը տաղտկանա, և չի՛ պսակվիր գարունով:

Բայց դուն կ’ապրիս, պիտի ապրիս հավիտյան,
Ո՛չ երկրիս վրա. երկինքի՛ն մեջ, Անահի՛տ:
Ահա կ’ծագի լուսնկան,
Եվ կը ծագիս դարձյալ` մահիկը ճակտիդ:

Քեզ կը տեսնեմ աստղերուն մոտ: Ծիծերեդ
Լույս կը հոսի աղբյուրին մեջ` ուրկե խմող
Եղնիկին դունչը նամեդ
Եվ եղջյուրները կ’օծվին ոսկեշող:

Վա՛ր կը նայիս. օրիորդները վարար
Կը զգաստանան. գինիին տաշտը կի’իյնա
Բագուսուհվույն ուսեն վար:
Կ’աղոթե կույսը ծընրադիր մահճին վրա:

Կապարճըդ ուսիդ, լարած աղեղըդ լայնշի`
Կը վարես սայլը լուսնակին լըռելյայն…
Կյանքն անտառին կը շարժի.
Ձեռքիդ ջահեն վախցած` գայլերը կ’ոռնան:

ԼԵՎՈՆ Բ ՄԵԾԱԳՈՐԾ

ՙ... եւ յօրհնութիւն Ամենակալին, որոյ միայն Է կամել 

եւ կամել այսպիսի այր հանճարեղ` Յաղթող եւ Մեծ, 

նամանաւանդ մեծագործ, որպէս արժան եւ իրաւացի 

վարկանիմ կոչել եւ կնքել զմերս Լեւոն Առաջին 

թագաւոր Սիսուանայ՚։

Ղեւոնդ Ալիշան

11-րդ դարում ստեղծված Կիլիկիայի հայկական իշխանության կայացումն ու ամրապնդումը ընթանում Էր հարևան մահմեդական, լատինական իշխանությունների և Բյուգանդական կայսրության թշնամական նկրտումների դեմ պայքարի պայմաններում։ Ռուբինյան իշխանների անձնազոհ պայքարի և հետևողական քաղաքականության շնորհիվ հայոց իշխանապետությունն աստիճանաբար զորանում ու ընդարձակվում Էր։

Ռուբինյան Լևոն Երկրորդ իշխանի օրոք նրա ջանքերով և խելամիտ գործունեության շնորհիվ հայոց իշխանությունը հասավ հզորության բարձրակետին, դուրս եկավ Կիլիկիայի աշխարհագրական շրջանակներից, վերածվեց թագավորության, իսկ Լևոնն էլ դարձավ Կիլիկիայի հայոց առաջին թագավորը։

Լևոնը հայոց իշխան Ռուբեն Բ-ի եղբայրն էր, նրա գահակիցը և օգնականը։ Երբ վերջինս զոհ գնալով Անտիոքի դքսի խարդավանքներին կանչվեց Անտիոք և ձերբակալվեց` Լևոնը դարձավ երկրամասի փաստական տերը, իսկ երկու տարի անց, երբ Ռուբենն ազատվեց գերությունից և հօգուտ եղբոր հրաժարվելով գահից հեռացավ վանք` այդ դերն ամրապնդվեց նաև իրավական առումով։ Լևոն Բ-ի կառավարման հենց սկզբում Իկոնիայի սուլթանության զորքերը ներխուժեցին հայկական իշխանության սահմանները, սակայն վճռական ճակատամարտում հայկական զորքերը պարտության մատնեցին թշնամուն։ Այնուհետև, երկրի պաշտպանությունն ապահովելու և հուսալի դարձնելու նպատակով Լևոնն Իկոնիայի սուլթանությունից խլեց մի քանի բերդեր` դրանք դարձնելով պաշտպանական ամուր հենակետեր։

Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանում ստեղծվել էր բավական բարդ քաղաքական իրավիճակ։ Եգիպտոսի Էուբյան սուլթան Սալահ-ադ-Դինը ձգտում էր իր գերիշխանությունը հաստատել Մերձավոր Արևելքում։ Վերջինս, նվաճելով Դամասկոսի և Հալեպի ամիրայությունները, Երուսաղեմի թագավորությունը սկսել էր սպառնալ Կիլիկիայի հայոց իշխանապետությանը։ Իսկ Բյուզանդական կայսրությունը թեև զրկվել էր իր նախկին հզորությունից ու դիրքից, սակայն դեռևս ազդեցիկ ուժ էր։ Այս պայմաններում կազմակերպվեց խաչակրաց երրորդ արշավանքը։ Կողմնորոշվելով բավականին բարդ միջազգային իրադրությունում` Լևոնը բանակցություններ սկսեց ծանր պայմաններում գտնվող խաչակիրների հետ և պատրաստակամություն հայտնեց օգնել նրանց, փոխարենը` թագ ստանալու և իրեն թագավոր ճանաչելու պայմանով։

Հմայքը, Մտավոր արիություն

Հմայք

<<Զինվորները կռվում են պարտականությունից կամ պարտադրանքից մղված, բայց հաղթում են այն հարգանքի և հավատարմության շնորհիվ, որ տածում են դեպի իրենց պետերը>>:

    Խոր ճշմարտություն կա Գարիբալդիի այս իմաստավոր խոսքերի մեջ:

    Այդ կարծիքը չբաժանող զինվորականը կա՛մ վառոդի հոտ առած չէ, կա՛մ տգետ է մահացիորեն:

    Համաշխարհային պատմությունն իրենց անվան շռինդով լցրած հսկաները ոչ միայն սիրվում էին  իրենց բանակների կողմից, այլև պաշտվում էին որպես պատերազմի աստված:

    Անձնական հմայքը երկնքի շունչն է, աստվածների գաղտնի ազդեցությունը, որով հոգեկան ռազմավարը կախարդում է իր ղեկավարությանը հանձնված զանգվածները և հրաշագործությունների մղում նրանց:

Մտավոր Արիություն

   Օրերը և ժամերը նախապատրաստում, իսկ վայրկյանները վճռում են ռազմական գործողության բախտը:

    Ճակատագրական դեր են խաղում տագնապի վայրկյանները կռվում, երբ ղեկավարը պիտի կարողանա գնահատել վայրկյանները, չափել հավանականությունները, վճռել, և անհապաղորեն  գործի անցնել: Սրա համար ղեկավարը պետք է օժտված լինի մտավոր արիությամբ:

     Քիչ բան արժե հանճարեղ միտքը, իդեալական մարտագիրը, պարզատեսության հասնող շրջահայեցությունը, եթե ղեկավարին պակասում է մտքի արիությունը՝ ամենաանհրաժեշտը զորականի բարձր հատկություններից: 

    Արագ վճիռ և կորովի գործողություն, - ահա՝ հաջողության գլխավոր գաղտնիքներից մեկը: Դժվարանո՞ւմ ես կանգ առնել այս կամ այն վճռիդ վրա, տատանվո՞ւմ ես՝ նշանակում է փախցրիր վայրկյանը, սրա հետ և հաղթությունը:

      Չկա ավելի աղետալի հատկություն քան ղեկավարի մտավոր թուլությունը և երկչոտությունը:

    Չկա ավելի ձախող ղեկավար քան տատանվողը:

    Եղի՛ր արի և՛ մտքով, և՛ մի մոռանար, որ կա ավելի վատը քան վճիռը՝ որոշ և հաստատ վճռի չգոյությունը, տատանումը և՝ որպես հետևանք՝ պարտությունը:

Մի սիրո պատմություն

Գրիգոր Չպուքքարյանի և Թագուհի Ղարիպյանի ամուսնության երրորդ տարվա վերջին

/1884թ-ի ապրիլի 21/, երբ Դանիելի հայրը`Գրիգորը, Բրգնիկի եկեղեցում Դանիել մարգարեի մարգարեությունն էր թերթում, իր բարեկամներից մեկը գալիս է և ավետում, որ արու զավակ է ունեցել: Նորաթուխ հայրը վազում է տուն` միանգամից որոշելով, որ փոքրիկին Դանիել անունը կտա:

 Մանուկ Դանիելը շատ հանդարտ էր ու խելոք, բայցև հետաքրքիր ու հարցասեր: Նա շատ էր տարբերվում իր հասակակիցներից և դեռ փոքրուց աչքի էր ընկնում անհատականությամբ, որը բնականաբար տարիքի հետ զարգանում և կոփում էր նրան, որպես հասարակության մեջ ապրող ու գործող էակ: Աշակերտից մինչև ուսանող, ուսանողից մինչև ուսուչից ձգվում է նրա ճանապարհը, բայց թերևս ամենագլխավորը բանաստեղծի կոչումն էր, որը տրված էր նրան ի վերուստ: Այդ կոչումը Դանիելի համար ուղղակի անուն չէր և ոչ էլ ապրուստ վաստակելու միջոց, այլ թթվածին, որը շնչում էր նա և փոխանցում իր հոգու շունչը ընթերցողին:

Յուրաքանչյուր ստեղծագործություն կյանքի մի էտապ էր, զգացումների պոռթկում և ոչ սովորական մտքերի խտացում: Եվ այդ ամենի ետևում կանգնած է Դանիել արարողը, ստեղծողը, և իր շնորհն ու տաղանդը յուրատեսակ ձեռագրով մատուցողը:

Շատ երկար կարելի է խոսել Դանիելի կյանքի, գործունեության ու ստեղծագործությունների մասին: Այժմ ,սակայն, փորձենք փոքր-ինչ պատկերացում կազմել Դանիել մարդու` սիրող մարդու մասին:

Դանիելը մաքուր հոգի ուներ, ինչպես վկայում են շատ ու շատ ընկերների ծանոթագրությունները և գրավոր պահպանված հուշերը նրա մասին:

Նա անկեղծ էր, բարի ու նվիրվող: Յուրատեսակ նրբանկատություն ուներ իր մեջ և հոգատար էր մարդկանց նկատմամբ: Ամբարտավան դիմախաղի ներքո պահվում էր ցայտուն և համարձակ երիտասարդը` լի արարելու անզուսպ ջիղով: Մեծի հետ մեծ էր, փոքրի հետ փոքր, իսկ նրա ներողամտության մասին առասպելներ էին պտտվում: Նա ոչ մեկուսացող էր, ոչ էլ դյուրահաղորդ, իսկ ընկերական կյանքում շատ ավելի քաղցր, համով-հոտով ու զվարթ էր:

Ահա այսպիսին էր Դանիելը ընկերների ու մտերիմների հուշերում` խոնարհ ու տաղանդավոր մի մարդ, ում հետ անցկացրած նույնիսկ մեկ ակնթարթը իմաստավոր էր ու ինքանատիպ, ուսյալ և հետաքրքիր:

Եվ ահա մի գեղեցիկ օր Դանիել Վարուժանին այցելում է Ձերդ Գերազանցություն Սերը, ու սկսվում են անհասանելի թվացող երազին հասնելու անհույս, մերթնդմերթ գունատվող, բայցև ցնծացող ջանքերը:

Արաքսիի /այդպես էր նրա կնոջ անունը/ հայրը` Միրճան Թաշճյան, հարուստ առևտրական էր՝ չափազանց պահպանողական ու ավանդապահ: Ընդառաջ գնալով իր սիրելի դստեր ցանկությանը` վերջինիս համար Միրճանը Դանիել Վարուժանին հրավիրում է իբրև ուսուցիչ հայերեն ու ֆրանսերեն ուսուցանելու համար: Վարուժանն ընդունում է հրավերը իր ֆինանսական դրությունը կարգավորելու ու որոշ անտիպ տաղերի հրատարակությունն արագացնելու համար:

Նոր Ջուղա - Հայուհու տարազ

Պարսկաստանի Աբբաս Շահը 1604 թվականին, Շիրակից մինչև Նախիջևան ընկած տարածքի ողջ հայությանը բռնագաղթելով, տասնյակ հազարներ զոհեր տալով, սրի և մահվան սպառնալիքով ուղեվորում է դեպի Պարսկաստանի խորքերը: Ջուղայեցիներին նույնպես տեղահանելով տարածք է հատկացնում իր մայրաքաղաքից ոչ հեռու Սպահանի արվանձաններում և հիմնադրում է Նոր Ջուղան:

   Բազմաթիվ փաստեր և ականատեսների վկայություններ կան հայ կանանց, աղջիկների, ծերունիների և առհասարակ՝ ամբողջ գաղթականության անլուր տառապանքների, սովի, ցրտի ու բռնաբարության մասին: Հայ ժողովրդի պատմության ամեջ այս տարագրությունն անվանվել է <<Մեծ սուրգուն>>, որը նշանակում է Մեծ գաղթ: Բռնագաղթի ճանապարհին մեծ զրկանքներ ու մեծ կոտորածներ կրելով հայ ժողովրդի միայն մի մասն է կարողանում հասնել Սպահան: Շահ Աբբասը ցանկանալով զարգացնել իր երկրի տնտեսական վիճակը, մեծ արտոնություններ է տալիս հայ խոջաներին, որի բերմամբ ստեղծվում են հայ առևտրական ընկերություններ:

    Նոր Ջուղան հանդիսացել է հայ մշակույթի ամենախոշոր օջախներից մեկը, որտեղ հավաքված են եղել մեծ թվով մտավորականներ: 1636 թվականին Խաչատուր Վարդապետ Կեսարացու կատարած ջանքերով Նոր Ջուղայում հիմնվում է տպարան, որը Պարսկաստանում և Միջին Արևելքում առաջինն էր: Հայերը ճանաչված էին գորգագործության, մանրանկարչության, ոսկերչության և շատ ուրիշ արհեստներում: Նոր Ջուղայում կառուցվել են 24 եկեղեցի, որոնցից 13-ը այսօր կանգուն են. նրանցից կարող ենք նշել մի քանիսը՝ Ս. Բեթղեհեմ, Ս. Սարգիս, Ս. Աստվածածին եկեղեցիները և Ս. Ամենափրկիչ վանքը:

Տարազ

    Ջուղայի տարազի մեջ զգալի է պարսկական ազդեցությունը, ուշագրավ է իր գլխի կոտը, որի վրայից իջնում է գլխաշորը, որը փաթաթվում է վզի շուրջ: Կզակը ծածկվում է սպիտակ կտորով: Տարազին մաս է կազմում Շալվարը (տաբատ), որի նեղ փողերի եզրերը զարդարված են ասեղնագործ, ինչպես նաև Բատմուճանի (երկար զարդարված զգեստի) եզրերը:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԶՈՐԱՑՈՒՄԸ ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆՆԵՐԻ ՕՐՈՔ

Ք.Ա. III դ. երկրորդ կեսը Առաջավոր Ասիայում ուժերի նոր վերախմբավորումների

ժամանակաշրջան դարձավ: Սելևկյան պետությունը հետզհետե թուլանում էր, քանզի գրեթե չընդհատվող պատերազմների, ներքին երկպառակությունների և ապստամբությունների պատճառով նրա տիրակալները, չէին կարողանում պահպանել Միջերկրական ծովից մինչև Հնդկաստան ձգվող իրենց հսկայական տիրույթները: Ք.ա. 255թ. անկախացած և հետագա մեկ և կես դարերի ընթացքում հզորացող Պարթևստանն արևելքից, և Առաջին ու Երկրորդ Պունիկյան պատերազմներում (Ք.ա.264-241թթ. և 218-201թթ.) Կարթագենին հաղթած ու Բալկաններում հիմնավորվող Հռոմը` արևմուտքից, հզոր ախոյաններ էին դարձել Սելևկյանների համար:

   Այդուհանդերձ, Սելևկյան պետությունից ոչ մեծ հեռավորության վրա գտնվող Հայկական լեռնաշխարհը Ք.ա. III դարում գտնվում էր նրա տիրակալների քաղաքական շահերի ոլորտում: Սակայն արդեն Ք.ա. II դ. սկզբին իրավիճակը կտրուկ փոխվում է: Ք.ա. 190թ. Մագնեսիայի մոտ հռոմեական բանակից ծանր պարտություն կրելով՝ Սելևկյանները ստիպված էին հրաժարվել տարածաշրջանային առաջատարի իրենց դերից:

ԱՐՏԱՇԵՍ Ա ԲԱՐԵՊԱՇՏ

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐ, 

ՄԻԱՎՈՐԻՉ ՀԱՂԹԱՐՇԱՎՆԵՐ

Արտաշես Ա-ն (Ք.ա. 189-160թթ.) հիմնադիրն է Արտաշեսյան հարստության, որն իշխել է Հայաստանում Ք.ա. 189- Ք.հ. 1թթ.։ Նա հայտնի է որպես մեծագույն բարեփոխիչ, պետական և ռազմական արտասովոր հեռատեսություն և գթասրտություն ունեցող գործիչ, ինչի համար էլ արժանացել է ՙԲարեպաշտ՚ մականվանը: Դժվար է առանձնացնել նրա գործունեության բնագավառներից կամ իրականացված բարեփոխումներից մեկը: Բայց որքան էլ մեծ լինեն Արտաշեսի ռազմական հաջողությունները և որքան մեծ` նրա տարած հաղթանակների նշանակությունը, նրա ամենակարևոր ձեռնարկումն, այնուամենայնիվ, սահմանների ձևավորումն (սահմանաքարերի տեղադրման միջոցով) ու հողային բարեփոխման իրականացումն էր: Հայոց արքան հողաբաժանման այնպիսի հիմնարար համակարգ է ձևավորում, որն առանց էական փոփոխությունների գործում էր նաև միջին դարերում:

Միսակ Մանուշյանի վերջին նամակն իր կնոջը

«21 փետրվարի 1944 թ., Ֆրեն

Իմ սիրելի Մելինե, իմ շատ սիրելի որբուկս

Մի քանի ժամից հետո այլևս չեմ լինելու այս աշխարհում: Շուտով, այս կեսօրից հետո, ժամը 15-ին կգնդակահարվենք: Իմ կյանքում սա ինձ պատահում է որպես մի դժրաիւտ դեպք. դրան չեմ հավատում, սակայն և այնպես ես գիտեմ, որ այլևս երբեք քեզ չեմ տեսնելու:

Ի՞նչ կարող եմ քեզ գրել, իմ մեջ ամեն ինչ անորոշ է և միաժամանակ շատ պայծառ: Ես մտել էի ազատության բանակը որպես կամավոր զինվոր և ես մեռնում եմ երկու մատ հեռու հաղթանակից և նպատակից: Երջանկություն նրանց, ովքեր պիտի ապրեն մեզնից հետո և պիտի վայելեն վաղվա խաղաղության և ազատության քաղցրությունը:

Վստահ եմ, որ ֆրանսիական ժողովուրդը և ազատության համար բոլոր պայքարողները պիտի արժանավայել կերպով պատվեն մեր հիշատակը: Մեռնելու պահին հայտարարում եմ, որ ես ոչ մի ատելություն չունեմ գերմանական ժողովրդի դեմ և ոչ ոքի դեմ, յուրաքանչյուրը կստանա իր արժանի պատիժը կամ վարձատրությունը: Պատերազմից հետո, որն այլևս երկար չպիտի տևի, գերմանական ժողովուրդը և մյուս բոլոր ժողովուրդները պիտի ապրեն խաղաղ կերպով և եղբայրաբար, երջանկություն բոլորին:

Խորապես ցավում եմ, որ չկարողացա քեզ երջանկացնել: Ես շատ էի ցանկանում քեզնից մի զավակ ունենալ, ինչ որ դու մշտապես ցանկանում էիր: Խնդրում եմ քեզ պատերազմից հետո անպատճառ ամուսնանալ և մի երեխա ունենալ իմ պատվի համար և իմ վերջին կամքը կատարելու համար: Ամուսնացիր մեկի հետ, ով կկարողանա քեզ երջանկացնել:

Բոլոր ունեցածներս կտակում եմ քեզ, քո քրոջը և նրա որդիներին: Պատերազմից հետո դու կկարողանաս, որպես իմ կինը, ստանալ պատերազմական թոշակ, որովհետև ես մեռնում եմ որպես Ֆրանսիայի ազատագրության բանակի կամավոր զինվոր: Պատերազմից հետո, բարեկամներիս օգնությամբ, որոնք հոժարությամբ պիտի ուզենան պատվել ինձ, հրատարակել տուր իմ պոեմները և այն գրվածքները, որոնք արժանի են կարդացվելու: Եթե հնարավոր է, իմ հիշատակներս տար Հայաստան իմ ազգականներին:

ՄԼԵՀ ՌՈՒԲԻՆՅԱՆ

ՙ...զինվորական մը, քաղաքական հեռատես 

և արթուն առաջնորդ մը, որ լա՛վ կը 

ճանչնար իր շրջապատը՚։

Երվանդ Քասունի

Հայոց արգանդը բազում հանճարներ է ծնել` օժտված մարմնական ու ոգեղեն ահռելի ներուժով, սակայն նրանց մի մասն է միայն այդ ուժը ծառայեցրել իր ազգին ու պետականությանը։ Այդ ցուցակում առաջին տեղերից մեկը պատկանում է Մլեհ Ռուբինյանին։ Մլեհը մեր պատմության ամենամութ ու չհասկացված դեմքերից մեկն է։ Բավական է ասել, որ նրա կյանքի ուսումնասիրողներից Սմբատ Գունդստաբլը նրան բնութագրում է ՙանօրեն՚, ՙուրացյալ՚, ՙմարդասպան՚ և այլ հիրավի ամոթալի պիտակներով, սակայն նույն հեղինակը Մլեհի սպանությունը անվանում Է ամոթալի երևույթ։

Մլեհի հայր Լևոն Ա-ն Դաշտային Կիլիկիայից վռնդելով բյու-զանդացիներին ու խաչակիրներին` այն միավորեց հայկական իշխանությանը։ Հարկ Է ասել, որ Լևոն Ա-ի բոլոր որդիներն Էլ հայրենանվեր գործիչներ էին։ Իր եղբայր Թորոս իշխանի օրոք (1145-1168), երբ մյուս եղբայր Ստեփանեին հավատակից հույները վայրագորեն սպանում են (կենդանի ընկղմեցին կաթսայում եռացող ջրի մեջ), Մլեհը զորքի գլուխ անցած մի գիշերվա մեջ կոտորում ու գերեվարում է մի քանի հազար հույնի։ Շատ հեշտ Է այստեղ անձնական վրեժխնդրություն տեսնել, սակայն իր իշխանության տարիներին (1169-1175) Մլեհը վարեց ազգակերտման քաղաքականություն և անողոք գտնվեց օտարազգիների հանդեպ։ Միայն արաբ Աբուլֆարաջ պատմիչը հիշյալ դեպքի կապակցությամբ 16.000 հոգու անուն Է տալիս։ Ազգակերտում` այսօրվա համար միգուցե կոշտ Է հնչում, սակայն հարկ Է նշել, որ նոր էին հայերը Կիլիկիայում թվական գերակշռություն ստացել և օտարածին ցանկացած երևույթ կարող էր սասանել Կիլիկիայի հայ-կական իշխանական գահը։ Արժե հիշատակել, որ Մլեհի կինը հայուհի էր, մի բան, որ այնքան Էլ հատուկ չէր կիլիկյան հայ իշխաններին կամ թագավորներին։

Մլեհի մեղադրականներից մեկը ՙուրացյալն՚ է։ Սրա առիթն ու պատճառը Հալեպի սուլթան Նուր-ադ-Դինի հետ դաշինքն Էր: Մինչև Մլեհը Կիլիկիայի հայ իշխանները Բյուզանդիայի դեմ մղվող պայքարում հիմնականում դաշնակցում էին խաչակիրների հետ։ Եվ առհասարակ, քրիստոնեության ընդունումից հետո եզակի հայ գործիչներ փորձեցին առաջնորդվել ոչ թե կրոնակցության, այլ շահերի ընդհանրության սկզբունքով։ Նուր-ադ-Դինի հետ համագործակցությունը խոսում է Մլեհի դիվանագիտական փայլուն տաղանդի մասին։ Մլեհն արեց այն, ինչը մեր զենքի ու քաղաքականության մեծերից շատ քչերին էր հաջողվել` ուժեղ հարևանի մեջ նա տեսավ ոչ թե հովանավորի, այլ` դաշնակցի։ Մլեհը երբեք չդարձավ ո՜չ քրիստոնեամետ, ո՜չ մահմեդամետ, նա իր դաշնակցի ուժը շատ խելացի կերպով օգտագործեց հօգուտ սեփականի։ Թշնամիների դեմ հաղթանակներ տանելով Մլեհը ձեռք բերեց խոշոր նավահանգիստներ, նա վերաշինեց Սիս քաղաքը, որը դարձավ Կիլիկիայի հայկական իշխանության կենտրոնը։ Առևտուրը զարգացնելու համար Մլեհը Հալեպի սուլթանի հետ միասին դրամ կտրեց և կարգավորեց երկրի դրամաշրջանառությունը։

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԱԿԵԴՈՆԱՑԻՆ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

Ալեքսանդր Մակեդոնացու և Հայաստանի առնչությունների թեման պետք է դիտարկել առնվազն երեք տեսանկյունով ու ժամանակագրական կտրվածքով.

ա/ Ալեքսանդրը և հայոց զորքը, երբ վերջինս դեռևս մասն էր կազմում աքեմենյան բանակի,

բ/ Ալեքսանդրի անհաջողություններն ընդդեմ Հայոց թագավորության,

գ/ վիպական Ալեքսանդրի կերպարը և Հայաստանը:

ՆԱՅԻ՛Ր ԴՐՈՇԱԿԻՆ

Լուսանկարը՝ Զորիկ Գալստյանի

<<Հասկանո՞ւմ ես կատարածդ>>, կհարցնի նավապետը մեկին, որը նոր էր ընդունված, որպես  նավազ, և կայմի վրա բարձրանալու փորձերը կկատարեր:
    Երիտասարդը արդեն կմոտենար կայմի ամենաբարձր կետին, երբ նայեց ներքև լեռնացող ալիքներին և գլխի պտույտ զգաց:
     <<Նայի՛ր դրոշակին, նավազ>>, - ձայն տվեց նավապետը՝ տեսնելով իր զինվորը վտանգի մեջ:
      Տղան հնազանդվեց իր ղեկավարի ձայնին հաջողությամբ հասավ կայմի ծայրը:
      Նույնը հաճախ զինվորի հետ տեղի է ունենում կռվադաշտում, ուր ամեն ինչ խոսում է , վկայում է ստույգ վտանգի, ցավի ու մահվան մասին:
     Ճակատագրական վայրկյանին, զինվորը պետք է լսի իր պետի սրտապնտիչ ձայնը - <<Զինվո՛ր, նայի՛ր վերև, դրոշակիդ>>:
     Դա ասել է՝ հիշի՛ր նպատակը, որի համար հազարներ ու հազարներ քեզ հետ զենք են վերցրել:
     Դա ասել է՝ արիացի՛ր, քանզի քեզ հետ է զեղդ, որն ապրել է ուզում:
      Դա ասել է՝ նայի՛ր, վերևն աչք կա, որ տեսնում է քեզ, արթուն աչքը նախահայրիդ, որը հետևում է քո բոլոր շարժուձևերին:
     Նայի՛ր դրոշակին: Դա ասել է՝ մի մոռացիր, որ սկսված ճակատամարտի ելքից է կախված հայրենիքիդ ճակատագիրը:

Շուշեցի հայուհու տարազ

Շուշին գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի կենտրոնական մասում, համարվում է Արցախի հնագույն բնակավայրերից: Հարուստ է պատմական անցյալով. բնական անմատչելի դիրքի շնորհիվ հնագույն ժամանակներից Վարանդա գավառի բնակիչների համար ծառայել է իբրև պաշտպանական  ամրություն՝ որը հետագայում պարսպապատվելով դարձել է բերդ: Բերդապարսպի մեծ մասը այժմ  կանգուն է: Միջնադարում բերդը կոչվել է Շինաքար իսկ հետո տարբեր դարաշրջաններում հիշվել է հետևյալ անուններով՝ Քարագլուխ, Շոշի բերդ, որովհետև թշնամու ուժերի հարձակումների ժամանակ այստեղ զինավորվել են հարևան Շոշ ավանի և գավառի բնակիչները:

     Շուշին 11-րդ դարի երկրորդ կեսերից բերդաքաղաք էր, իսկ 12 -րդ դարից դառնում է առևտրական և մշակութային կարևոր կենտրոն: Ուշագրավ է Շուշիի Հայկական Խանդամիրյան թադրոնի շենքը, Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին՝ 1816 թիվ, Ագուլեցոց Ս. Աստվածածին եկեղեցին՝ 1822թ., Մեղրեցոց Ս. Աստվածածին եկեղեցին՝ 1838 թ., Ղազանչեցող Ամենափրկիչ Մայր Տաճարը՝ 1868-87 թթ, որը այսօր կրում է Սուրբ Ամենափրկիչ անունը: 

     1838թ-ին Շուշիում հիմնվել է թեմական դպրոց, որի տեսչությունն է վարել բանաստեղծ Ղազարոս Աղայանը և դասավանդել են Պ. Պռոշյանը, Ա. Չիլինգարյանը, Լ. Մանվելյանը և ուրիշներ, դպրոցը փակվել է 1920 թվականին: Հայտնի են եղել նաև Շուշիի երաժիշտները, որոնք բարձր աստիճանի են բարձրացրել հին երաժշտական գործիքներով՝ թառ, քամանչա և զուռնայով ժողովրդական մեղեդիները:

Տարազ

   Շուշիի կանացի տարազը չափազանց յուրահատուկ է եղել այն իմաստով, որ նրանք տարբեր տարիքների համար ունեցել են տարբեր տարազներ: Տարեց կնոջ տարազը ամբողջովին տարբեր է եղել երիտասարդ աղջկա կամ կնոջ տարազից: Տարեցների տարազի մեջ կա նմանություն Ստեփանակերտի կանացի տարազին, իսկ երիտասարդ աղջկա տարազը, որը ներկայացվել է գրքում հատկանշական է եղել իր բարձր գլխարկով, որի վրայից կախվում է գունավոր շղարշը՝ իջնելով դեպի թիկունք: