ԶՈՐԱՎՈՐ ԽՈՍՔԸ

Գուցե և միակ տեղն է կռվադաշտը, ուր ամեն բանից ավելի և ամեն բանից սուր զգացվում է

կարիքը բարոյապես ազդելու և իշխելու մտքերի, սրտերի և կամքերի վրա:

    Կարողանալ բռնակալորեն իշխել հոգիների վրա, - ահա՛ ղեկավարի ամենամեծ և ամենաանհրաժեշտ կարողությունը, առանց որի զորանոցն ու մարտադաշտը զինվորներին չի կարող հաղթության մղել:

      Այն, ինչ որ հաճախ դժվարանում է կատարել արդիական հեռաձիգ թնդանոթը, հեշտությամբ կատարում է ղեկավարի զորավոր խոսքը:

     Խոսքը՝ երբեմն հրամայող ու իշխող, երբեմն՝ կանչող ու մղող, խոսքը միշտ պատկերավոր ու սեղմ, սրտերին կրակ, բազուկներին թափ, կամքերին մղում տվող խոսքն է իշխելու և վարվելու միակ միջոցը:

     Եվ որքան զորավոր՝ այնդքան մեծ է նրա հմայքը, այնքան ընդարձակ է նրա տիրապետությունը:

     Խոսքը՝ դա ինքը ղեկավարն է:

     Հաղթելու համար քիչ է խելքը, տաղանդը, պետք է զորավոր խոսքը:

     Առանց զորավոր խոսքի բութ են սրերը, թույլ՝ բազուկները, անվճռական՝ կամքերը:

     Առանց զորավոր խոսքի չկա իշխանություն հոգիների վրա, իսկ առանց այդ իշխանության՝ չկա հաղթանակ:

     Մարդկային լեզուն չունի մի հատիկ բառ, որն այս կամ այն կերպ չխազեր կռվում գտնվող զինվորի հոգեբանության վրա:

     Պետք է գիտենալ՝ ի՞նչ և ինչպե՞ս խոսել զինվորի հետ: Իսկ դրա համար պետք է ծանոթ լինել, եթե այսպես կարելի է ասել, <<հոգեկան քիմիայի>> օրենքներին: Պետք է բաղադրել կարողանալ որոշ զգացումներ զինվորի մեջ՝ մեր ցանկացած հոգեկան հուզումն առացացնելու համար: 

    Տպավորություն է գործում, շատ անգամ ոչ թե այն, թե ինչ որ ասում ենք, այլ այն, թե ե՞րբ և որտե՞ղ, ինչպե՛ս ենք ասում:

     Հայրենապաշտություն, կրոնական մոլեռանդություն, ազատասիրություն, բարի նախանձ և այլն, - ահա՛ զինվորական զորավոր խոսքի աղբյուրները:

     Բարձր հայրենասիրություն: Դա զինվորի սրտի ամենազգայուն լարն է, որի թրթռումներից մեծապես օգտվել են և օգտվում են ղեկավարները: Չկա, չգիտեմ մի պատմական զոհաբերություն, մի մեծագործություն, մի հերոսական թռիչք, որին ընդունակ չլիներ այդ հզոր զգացումը: Դա է անմահացրել Թերմոպիլյան կիրճը, Բուլղարական Շիպկան, Հայկական Սյունիքը:

     Կրոնական զգացումը հրաշքներ է կատարել անցյալում:

     <<Ձեր առջև արքայությունն է, ձեր հետևը դժոխքը, ընտրեցեք մեկն ու մեկը: Որպես կայծոռիկներ ճառագայթում են պատերազմում ընկած վերքերը: Նրանք կմտնեն Եդեմի գեղեցիկ պարտեզները, և կպառկեն ոսկեթել բարձերի վրա...>>:

    Այսպես էր խոսում արաբի հոգուն ծանոթ ռազմիկ մարգարեն և իր ղեկավարած սպառազեն ամբողը մղում էր դեպի մահ ու նվաճումներ:

    Նույն հրաշագործ զգացումն էր մղում խաչակիրներին դեպի Հիսուսի գերեզմանը:

     Գուստաֆ Ադոլֆը ամեն ճակատամարտից առաջ ծունկի էր բերում իր բանակները Տիրոջ առջև:

     Կրոմվելի զինվորների համար մահը նահատակություն էր հավատքի համար: Նրա բանակներում սպաները կատարում էին քահանայի դեր:

     Սովորովի ամենասիրած խոսքն էր՝ <<Աստված է մեզ առաջնորդում, նա՛ է մեր զորավարը>>:

     Ազատասիրության կրակով իր մարտիկների սիրտը վառում էր Գարիբալդին:

    Իսկ Բոնապարտը՝ ծանոթ ֆրանսիացու հոգուն՝ իր զինվորի և զորավարի ոգևորության աղբյուրը դարձնում էր պատվո լեգեոնը:

     Եթե խոսքդ հայրենիքի  մասին է, մի՛ խոսիր, այլ խոսեցրու հայրենիքը: Այս ձևով վարվիր և հերոսների և նահատակների նկատմամբ: Մի խոսիր, այլ խոսեցրու նրանց, խոսիր, զգալով նրանց սրտի զարկը, շունչը, ներկայությունը:

    Երբ ես խոսում եմ Հայաստանի մասին, խոսքեր չէ, որ փնտրում եմ մտքերս արտահայտելու համար, այլ՝ հայրենիքիս հոգևոր դեմքը, որ՝ նրանով գինովցած սիրահար, կարողանամ սերս, կարոտս, պաշտամունքս փոխանցել լսարանիս:

     Գիտական դարձվածքներ չի սիրում զինվորը:

     Հեռո՛ւ դատողություններից: Մի՛ փոլիսոփայիր, մի՛ ապացուցիր, այլ եղիր պատկերավոր և հոգեգրավ: Շատախոսության տեղ չի կռվադաշտը՝ <<քիչ խօսէ, շատ ակօսէ>>: Խոսի՛ր զինվորիդ սրտի հետ:

ԾԱՆԻ՛Ր ԹՇՆԱՄՈՒԴ

Ճանաչի՛ր թշնամուդ: Այդ երկու բառն էլ գիրի հոգուդ մեջ, որ չմոռանաս երբեք:

    Մարդկային է՝ անհայտից վախենալ:

    Մեզ անծանոթ մի աննշան զորախմբակի գիշերվա գրոհն ավելի ահավոր է, քան մի ծանոթ գնդի հարձակումը ցերեկը:

     Թշնամին ավելի ուժեղ է, երբ չենք ճանաչում նրան:

     Մենք ավելի թույլ ենք, երբ անծանոթ ենք մեզ մահ սպառնացողին:

     Մի ժողովուրդ, որի ռազմական միտքն ընդունում է միայն պաշտպանողական կռվի ձևերը, կարող է չափազանց հարձակվողական թվալ մեզ, մի ռազմավար, որի հետևակ և անհաստատ միտքը վճռական ձեռնարկներից գերադասում է տագնապի աղետալի ձգձգումը՝ կարող է մեզ չափազանց ներգործուն թվալ, եթե ստուգապես ծանոթ չենք նրան:

    Իսկ երբ ծանոթ ենք նրա հոգեբանության՝ մենք մեծապես կարող ենք օգտվել նրա թերություններից, կրավորական և տատանվող ոգուց, ինչպես և կարող ենք տեղին ու ժամանակին հեշտությամբ ամլության դատապարտել նրա առավելությունները: 

    Ծանոթանալով թշնամու ռազմավարական հայացքներին, ասել է՝ նրա կռիվները մղելու եղանակներին ու ոգուն, մենք որոշ չափով ապահովագրում ենք մեզ հանկարծակիի գալու անհաճո վտանգներից:

     Չկա ավելի անմեղ բան, քան թաթար կռվողների դիրքերում բարձրացած <<Ալլա՜հ, ալլա՜հ>> գոռում, գոչումը: Անշանթ որոտում է դա, որ դեռ չի նշանակում թե թշնամին հարձակավում է, առաջանում: Բայց այդ ցեղի հոգեբանության անծանոթը կարող է այդ անմեղ աղմուկը ընդունել որպես որոտմունք՝ շանթից, հարվածից առաջ:

     Փորձեք երկու անգամ, միևնույն ժամին կամ միևնույն կետի վրա պարտության մատնել թուրք և թաթար զորքը, և այլևս այդ աննուղղա ճակատագրապաշտը չի հանդգնի նույն կետի վրա անհանգստացնելու ձեզ, որքան էլ որ պայմանները նպաստավոր լինեն իր համար:

    Վա՜յ թաթար զորքին, եթե նրա առաջին փորձը անհաջող անցավ, կորած է նա: Ինչ որ ժողովուրդն է, այն էլ՝ իր զորքը: 

    Որքան հոգեբանորեն տարբերվում են ժողովուրդները, նույնքան էլ՝ իրենց բանակները: Գերազանցորեն կարգապահ և հարձակողական է գերման զինվորը, հնարաղետ և ուրախ՝ ֆրանսիացին, անասանելիորեն տոկուն է ռուսը, պաղարյուն՝ անգլիացին: 

    Երիտասարդ ժողովուրդները ավելի ռազմասեր և անհանգիստ են լինում: Քաղաքական իդեալները զգալիորեն ուժեղացնում են ազգերի ռազմական խանդը:

    Զենքի հաջողությունները բարձրացնում են, անհաջողությունները՝ ձգում նրանց ռազմունակությունը:

     Ցեղերի խառնվածքի ինչպես և ռազմագիտական մտքի վրա մեծապես ազդում է ֆիզիկական միջավայրը, դաստիարակությունը, հարևանների վերաբերմունքը և այլն: 

     Երբ գիտես այդ բոլորը, երբ ճանաչում ես թշնամուդ՝ դու ավելի ուժեղ ես զգում քեզ, ավելի թույլ՝ թշնամուդ:

    Այո՛, որքան լավ ես ճանաչում հակառակորդիդ, այնքան թույլ է նա քեզ համար: Ճանաչի՛ր թշնամուդ, որ հեշտությամբ հաղթես նրան: 

    <<Կեսարը - ասում է Պլուտարքոսը - ճանաչում էր  նրանց, որոնց կառաջնորդեր դեպի կռիվ, և նրանց, որոնց դեմ պատերազմում էր>>:

Հմայքը, Մտավոր արիություն

Հմայք

<<Զինվորները կռվում են պարտականությունից կամ պարտադրանքից մղված, բայց հաղթում են այն հարգանքի և հավատարմության շնորհիվ, որ տածում են դեպի իրենց պետերը>>:

    Խոր ճշմարտություն կա Գարիբալդիի այս իմաստավոր խոսքերի մեջ:

    Այդ կարծիքը չբաժանող զինվորականը կա՛մ վառոդի հոտ առած չէ, կա՛մ տգետ է մահացիորեն:

    Համաշխարհային պատմությունն իրենց անվան շռինդով լցրած հսկաները ոչ միայն սիրվում էին  իրենց բանակների կողմից, այլև պաշտվում էին որպես պատերազմի աստված:

    Անձնական հմայքը երկնքի շունչն է, աստվածների գաղտնի ազդեցությունը, որով հոգեկան ռազմավարը կախարդում է իր ղեկավարությանը հանձնված զանգվածները և հրաշագործությունների մղում նրանց:

Մտավոր Արիություն

   Օրերը և ժամերը նախապատրաստում, իսկ վայրկյանները վճռում են ռազմական գործողության բախտը:

    Ճակատագրական դեր են խաղում տագնապի վայրկյանները կռվում, երբ ղեկավարը պիտի կարողանա գնահատել վայրկյանները, չափել հավանականությունները, վճռել, և անհապաղորեն  գործի անցնել: Սրա համար ղեկավարը պետք է օժտված լինի մտավոր արիությամբ:

     Քիչ բան արժե հանճարեղ միտքը, իդեալական մարտագիրը, պարզատեսության հասնող շրջահայեցությունը, եթե ղեկավարին պակասում է մտքի արիությունը՝ ամենաանհրաժեշտը զորականի բարձր հատկություններից: 

    Արագ վճիռ և կորովի գործողություն, - ահա՝ հաջողության գլխավոր գաղտնիքներից մեկը: Դժվարանո՞ւմ ես կանգ առնել այս կամ այն վճռիդ վրա, տատանվո՞ւմ ես՝ նշանակում է փախցրիր վայրկյանը, սրա հետ և հաղթությունը:

      Չկա ավելի աղետալի հատկություն քան ղեկավարի մտավոր թուլությունը և երկչոտությունը:

    Չկա ավելի ձախող ղեկավար քան տատանվողը:

    Եղի՛ր արի և՛ մտքով, և՛ մի մոռանար, որ կա ավելի վատը քան վճիռը՝ որոշ և հաստատ վճռի չգոյությունը, տատանումը և՝ որպես հետևանք՝ պարտությունը:

ՆԱՅԻ՛Ր ԴՐՈՇԱԿԻՆ

Լուսանկարը՝ Զորիկ Գալստյանի

<<Հասկանո՞ւմ ես կատարածդ>>, կհարցնի նավապետը մեկին, որը նոր էր ընդունված, որպես  նավազ, և կայմի վրա բարձրանալու փորձերը կկատարեր:
    Երիտասարդը արդեն կմոտենար կայմի ամենաբարձր կետին, երբ նայեց ներքև լեռնացող ալիքներին և գլխի պտույտ զգաց:
     <<Նայի՛ր դրոշակին, նավազ>>, - ձայն տվեց նավապետը՝ տեսնելով իր զինվորը վտանգի մեջ:
      Տղան հնազանդվեց իր ղեկավարի ձայնին հաջողությամբ հասավ կայմի ծայրը:
      Նույնը հաճախ զինվորի հետ տեղի է ունենում կռվադաշտում, ուր ամեն ինչ խոսում է , վկայում է ստույգ վտանգի, ցավի ու մահվան մասին:
     Ճակատագրական վայրկյանին, զինվորը պետք է լսի իր պետի սրտապնտիչ ձայնը - <<Զինվո՛ր, նայի՛ր վերև, դրոշակիդ>>:
     Դա ասել է՝ հիշի՛ր նպատակը, որի համար հազարներ ու հազարներ քեզ հետ զենք են վերցրել:
     Դա ասել է՝ արիացի՛ր, քանզի քեզ հետ է զեղդ, որն ապրել է ուզում:
      Դա ասել է՝ նայի՛ր, վերևն աչք կա, որ տեսնում է քեզ, արթուն աչքը նախահայրիդ, որը հետևում է քո բոլոր շարժուձևերին:
     Նայի՛ր դրոշակին: Դա ասել է՝ մի մոռացիր, որ սկսված ճակատամարտի ելքից է կախված հայրենիքիդ ճակատագիրը:

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈւԹՅՈւՆ: Վախ և կատաղություն

Լուսանկարը՝ Հայ Զինվոր կայքից

Թշնամին, որ կը մարմնավորէ վտանգը, իսկ այդ վերջինը՝ ցավն ու մահը, մեր մեջ ոտքի է հանում ինքնապահպանման բնազդը, որի երկու երեսներն են վախն ու բարկությունը:

     Չկա բարկություն, որ վախախառն չլինի, և ընդհակառակը: Եվ հենց դրանից է, որ վտանգի ենթական բնազդական մղոն է զգում՝ կամ նետվելու առաջ թշնամուն ոչնչացնելու համար, կամ ետ՝ խելահեղորեն փախչելու նրա առջևից:

       Ավելի պարզ. ցավի և մահվան նախատեսությունից ազատվելու խելագար ցանկությունը տագնապի է մատնում զինվորին: Եվ որովհետև տագնապները չափազանց սպառիչ են՝ զինվորն աճապարում է իր անհանգստությունն արտահայտելու որոշ ելք գտնել, նայած ղեկավարի արժեքին կարող է դրական կամ բացասական լինել:

     Ահա նման ըագնապներից է, որ հոգեբան պետերը զերծ պիտի պահեն իրենց զորամասերը:

       Պատերազմում չի բավում միայն քաջ լինել, պետք է և կատաղի լինել: Պետք է կարողանալ զարհուրանք ստեղծել ու ապրեցնել դա թշնամու բանակում: Կատարյալ մարտիկ չէ նա, որ հակառակորդի մեջ մեռցնում է հաղթանակի հույսը: Որպեսզի մեր գրոհները լինեն հաղթաբեր, պետք է լինեն սարսափեցուցիչ:

     Դա պահանջվում է մասնավորապես Արևելքում:

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈւԹՅՈւՆ: Վախի դեմ

Որպես վահան վախի դեմ բանակները գործածել են և գործածում են մի շարք նյութական և

բարոյական միջոցներ:

     Սպարտացիները, ասում է պատմությունը, կռվում կարմիր էին հագնում, որպեսզի չսարսափեն արյան գույնից: Հին Գաղղիացիք վախի դեմ կռվում էին ամենակոպիտ միջոցներով, նրանք կռվի առաջին գծի վրա գտնվողներին իրար էին կապում երկաթե շղթաներով, որ նահանջելու մասին չմտածեին: Չինացիք վախի դեմ կռվում էին իրենց հռչակավոր պատնեշով:

    Սևաստոպոլի պաշարման օրերին ֆրանսիացիք գրոհներից առաջ խմում էին հարբելու աստիճան: Նախավերջին պատերազմում գերմանացիք, իրենց զորամասերը բարոյալքիչ տեսարաններից հեռու պահելու նպատակով, վիրավորների տեղափոխությունը և մեռելների թաղումը կատարել էին տալիս ազգաբնակչությանը:

     Ամբոխը, ինչպես և զորքը, միշտ էլ կարոտ է խթանի: Նա կարիք ունի առաջնորդի, առաջնորդվելու: Նա սիրում է ուժեղին, սիրով ենթարկվում է նրան, որի ղեկավարության տակ քիչ անգամ է կարմրում, պարտվում: Նա հաճախ հուսախաբում է, դավաճանում, լքում տկար և անվճռական առաջնորդին:
     Կարող առաջնորդի անձնական օրինակը՝ անվեհերության և խիզախության օրինակը վայրկենաբար բոցավառում է զորքը, ամբոխը և նրանց մղում մեծագործությունների: Իսկ երբ պակասում է կարող և արի առաջնորդը, վախը կենդանի դիակների է վերածում բանակը:
     Քիչ են այն ռազմավարները, որոնք իրենց բանակներին խանդավառելու նպատակով օգտագործած չլինեն նրանց անասնական ախորժակները:
     <<Ես ուզում եմ ձեզ առաջնորդել դեպի աշխարհի ամենաարգասավոր դաշտերը, հարուստ նահանգներ, մեծ քաղաքներ կլինեն ձեր իշխանության տակ: Այնտեղ կգտնեք պատիվ, փառք և հարստություն>>, - ասում էր Նապոլեոնն իր զինվորներին:
     <<Պատիվ է լինել լավ անասուն, այն էլ լավ անասունների ցեղից, - դա առաջին պայմանն է  հաջողության>>:
     Սպենսերի այդ խոսքերը ևս զուրկ չեն որոշ ճշմարտությունից: Ֆիզիկական դաստիարակությամբ անհատը դառնում է ավելի տոկուն, բայց չի փրկվում մահվան վախից:

    Այդ բոլորը՝ ֆիզիկական դաստիարակություն, կողոպուտի տենչ, բարոյականություն, պատիժ, երկաթե կարգապահություն, վարձատրություն, կարող են, անշուշտ, թուլացնել, լռության մատնել մահվան վախը, բայց այդ բոլորը մեզ կարող են տալ միայն հարաբերական գերազանցություն և ոչ ավելին, ոչ այն ամենակարող ուժը, որը ստուգապես մեր սրտին ու քմահաճույքին է հանձնում թշնամու բանակները:
     Ի՞նչն է սակայն այդ ամենահաղթ ուժը, որի առաջ տեղի է տալիս մահվան վախը, մահը:
     Պատմությունը ցույց է տալիս, որ անհատը որոշ դեպքերում ընդունակ է գերազանցելու իրեն, անգիտանալու վտանգը, հաղթելու մահը, երբ իր մեջ խոսում է մոլեռանդ սերը դեպի կրոնը, դեպի հայրենիքը, դեպի ազատությունը, դեպի արդարությունը, դեպի անմահություն խոստացող փառքը:

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈւԹՅՈւՆ: ՎԱԽԻ ԱԶԴԵՑՈւԹՅՈւՆԸ

Քանի դեռ մարդ արարածը անզոր զոհն է վախի՝ կեղծ են և՛ կրոնը, և՛ գիտությունը, և՛ դաստիարակությունը: Չկա հրեշ, ավելի անողոք և ողորորմ քան վախը՝ կույր անասունների, - բնազդական՝ վայրենիների և գիտակցական մարդու մեջ, մի հրեշ, որը կռվադաշտում իրեն ապավինողներին հանձնում է թշնամու և մահվան ձեռքը:

    Վախը վտանգ է տեսնում այնտեղ, ուր չկա:

     Չկա ավելի վատ և ստոր խորհրդական քան վախը, որը սպանում է իրեն ենթարկվողներին երբեմն ֆիզիկապես, բայց միշտ էլ բարոյապես:

    Վախը, որ առաջացնում է խավարը, մենակությունը, անորոշությունը, չարագուշակ լռությունը, ծայրահեղ հոգնածությունը, քաղցը, տկարությունը, արնահոս վերքը, սպանվածի դիակը այլն, - հարվածում է մեզ միաժամանակ և՛ ֆիզիկապես, և՛ մտավորապես, և՛ բարոյապես: Վախը սպանում է մեր խիղճը, մոռացնել տալիս մեր պարտականությունները, ուժեղացնելով անասունը մեր մեջ:

    Կա վախը՝ չկա այլևս կամավոր ուշադրություն, անսխալ նշանառություն, հակառակորդի տկարությունից և ռազմավարական սայթաքումներից օգտվելու կարողություն: Կա՞ վախը՝ այլևս զինվորի ուշադրությունը հավասար չափով բաժանված չէ իր պետի և հակառակորդի միջև, այլևս նա անկարող է դառնում տալ աչքը թշնամուն, ականջը՝ պետին:

ՀԱՂԹԵԼՈւ ԳԱՂՏՆԻՔԸ

Մա՛րդը, նրա ստեղծագործ միտքը, նրա կամքը, նրա ոգին է դեպի իրեն թեքում հաղթության
նժարը:

    Նյութական, զենք, ամրություն, հաջող դիրքեր միայն այնքան արժեք ունեն, որքան միտք, կամք, ցանկություն է դնում մարդը նրանց գործածության մեջ:

   Մա՛րդն է իր հաղթությունների և պարտությունների պատճառը: Եվ հաղթում է նա, որն արդեն հաղթել է իր կենդանական բնազդը, իր եսը, իր վախը, երբ արդեն հաղթել է ինքն իրեն:

    Պարտվում է նա, որ արդեն պարտված է ինքն իրենից, իր վախից, իր բնազդից, իր եսից:

    Վա՛խն է իրական թշնամին:

    Դա աներևույթ թշնամին է, երրորդ ուժը կռվադաշտում:

    Պատերազմող երկու կողմերը էապես կռվում են երրորդի դեմ, իսկ այդ երրորդը՝ երկուսի էլ դեմ: Թշնամի կողմերը էապես ճգնում են պարտության մատնել իրենց սեփական վախը, իրենց սրտի մեջ նստած համառ թշնամուն:

   Ջարդելով, խորտակելով իրար, նրանք, միաժամանակ, զինաթափում, գերում են իրենց սեփական վախը: Եվ ապահովաբար հաղթում է նա, որն ավելի շուտ է ինքնահաղթություն ստանում, որն ավելի առաջ է հաղթում իր վախը, իր սարսափը, կյանքին կառչած իր կենդանական բնազդը:

     Վա՛խը, դա ինքը, մարդ-կենդանին է, որը սիրում է կյանքը և ապրելու կույր ցանկությունից մղված դիմագրավում է իրեն սպառնացող ամեն մի վտանգ: Եվ որքան կույր, այնքան ուժեղ է դա, ու պարտության է մատնում բազում ուժեր, հաղթվում, սակայն, մի հատիկ ուժից:

   Մի բան ավելի քան կյանքը, կյանքից ավելի ուժեղ, ավելի խանդավառորեն սիրելն է այդ միակ ուժը:

    Մահն առհամարհել կարողանալն է այդ ամենահաղթող ուժը, որի առաջ լայնորեն բացվում են ոսկե դռները յաջողության տաճարի:
   Իսկ, այդ <<ավելի քան կյանքը>> մեկի համար եղել է, մյուսի համար է, երրորդի համար շարունակում է մնալ հայրենի երկիրը, ժողովուրդը, ազատությունը, փառքը, ճշմարտությունը և այլն:
    Ասել է՝ մեր զորքին մահն արհամարելու մղելուց առաջ պետք է կարողանանք նրա պաշտամունքի առարկան դարձնել անձնական կյանքից ավելի քաղցրը, ավելի արժեքավորը, ավելի ցանկալին: Պետք է կարողանաք մեզ  հետևողներին ներշնչել այն վսեմ համոզումը, թե մեր կյանքն ու անմահությունը՝ մեր հայրենիքն է, ժողովուրդը, մեր զենքի փառքը:

ՌԱԶՄԱՐՎԵՍՏԸ ԱՐՎԵՍՏՆԵՐԻ ԱՐՎԵՍՏ

Կա արվեստների արվեստ, որին անծանոթ զորավարը միայն դիպվածով կարող է դափնիներ շահել: Մարդկային սիրտը ճանաչելու և այն վարելու արվեստն է դա:

    Զուտ հոգեբանորեն վերցրած ճակատամարտն այլ բան չէ, եթե ոչ ինքնամարտ: Հրամանատարը ինքնաղեկավարությամբ է ղեկավարում իր զորամասը: Ղեկավարելով ինքն իրեն, իր ներքին հոգեկան աշխարհը՝ նա ղեկավարում է և իր զորամասը: Պայթեց առաջին գնդակը՝ իրական վտանգի թագավորությունը թևակոխելու առաջին վայրկյանից մինչև ռազմագործողությունների դադարը, մինչև հաշտության կնքումը՝ ղեկավարն ունի մի հատիկ անելիք - արի և խանդավառ վիճակի մեջ պահել իր զորամասերի հավաքական սիրտը:
     Առաջնորդը կենդանի խորհրդանշան է հաղթանակի և պարտության, փառքի և անփառունակության, աղբյուրը  խանդավառության, հոգեբանական գինովության, ինչպես և հուսալքումի:
  Թերթեցեք անվանի ռազմավարների կյանքի և գործերի գիրքը և պիտի համոզվեք, որ այն բոլորը,  որոնք պատերազմի վարպետ անունը և արնոտ հետքերեն թողել պատմության մեջ՝ եղել են հանճարեղ հոգեբաններ:

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈւԹՅՈւՆ

Ոչինչ արժեն նյութեղեն ամրությունները մի երկրի համար, եթե նրա որդիների սրտերը բարոյական բերդեր չեն:

   Էականը ժողովուրդների քանակը չէ, այլ նրանց որակը, նրանց ոգին: 

   Խոսքերիս վկա՝ մեր անմահ Վարդանակերտը, ուր մի բուռ հայերի անպարտելի արիությունը սրբեց թշնամո՛ւ հազարյակներ և թափեց Երասխը: Վկա՝ Մարաթոնը, ուր հազար չափ հույներ ծառացան պարսից բանակների դեմ և հաղթանակեցին. վկա՝ Ֆրիդրիխ Մեծի վարած ճակատամարտը Լաուտենի մոտ, ուր թվապես հինգ անգամ նվազ ուժերով նա ոչնչացրեց ավստրիական բանակը: Հապա լեհական մանգաղավորնե՞րը, որոնք հաճախ անզեն բազուկներով լռության կդատապարտեին ռուսական հրետանին: Հապա Պիոն-Կոպի դե՞պքը, ուր բուրերը եօթնիցս նվազ ուժերով հարձակվեցին անգլիական մի զորամասի վրա և ոչնչացրեցին այն:

     Բայց ինչո՞ւ շարունակել ծաղկաքաղը հերոսական օրինակների: Աճապարենք հարցնել, թե ինչո՞ւմն է մեկը՝ յոթին, հարյուրը հազարին հաղթելու գաղտնիքը:

   -Դա պետք է փնտրել հաղթանակի ռազմական, անձնվեր ոգու մեջ:

    Հաղթությունը ժպտում է ռազմիկին, որ գիտե աներկյուղ աչք աչքի գալ մահվան հետ:

    Հաղթությունը ժպտում է նրան, ով գիտի ժպտադեմ մեռնելու աստվածային գաղտնիքը:

   Ամեն մի առաջնորդ այնքան է պահանջում իր զինվորներից, որքան ընդունակ է ինքը: Միայն այնքան անվեհերություն և անձնազոհություն, որքանի ընդունակ է ինքը, և ո՛չ ավելին: Եվ ուր վերջանում է լավ առաջնորդը, այնտեղ սկսում է վատ զինվորը:

    Իր կաշվի համար դողացող անարին մահվան երեսին ծիծաղող արի զինվոր չի ունենա:

    Ինչպե՞ս կարելի է ապրել, երբ հայրենիքդ և վայրկյանը հրամայում են մեռնել: 

    Ինչպե՞ս կարելի է անձնապես վայելել այն կյանքը, որը զլացար զոհաբերել աստվածներիդ՝ հայրենիքիդ և ազգիդ: Փոքրոգության չափ հիմարություն չէ՞ փոխցնել երջանիկ  առիթը, երբ կարող էիր օրերի կյանքիդ զոհաբերությամբ անմահություն ձեռք բերել: Դժբախտություն չէ՞ հասկանալ, թե մի օր ոչնչի համար մեռնելուց գերընտրելին մի բանի համար մեռնելն է: Անմտություն չէ՞ կարծել, որ եթե չընկար կռվում, մի օր, մի ժամ, գուցե և մի վայրկյան հետո չես մեռնի կռվից դուրս  <<խաղաղ պայմաններում>>:

   Գիտցի՛ր մեռնել՝ ապրելու, քան թե ապրել մեռնելու համար:

ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԿՈՂՄԸ

Մեր օրերում այլևս ոչ ոք չի ժխտում պատերազմի հոգեբանական կողմը, ինչպես և ոչ ոք չի ընդունում, թե զինվորն ավելի չէ, քան մի կենդանի մեքենա:
    Նվաճումների մասին երազող սպան պիտի սովորի նախ նվաճել իր զինվորների սիրտը, իսկ այդ բարոյական հաղթանակի համար՝ նա ընդունակ պիտի լինի, տարրական ռազմարվեստ ուսուցանելուց զատ, ղեկավարել գիտենա նաև նրանց ներքին, հոգեկան կյանքը:
   Չկա ավելի սխալ, բարբարոս և  բարոյազուրկ կարծիք, քան այն, թե պատիժներով կարելի է ուղղել մարդուն, ինչպես ավելի միամիտ կարծիք, քան այն, թե ձևական օրենքի ուժով կարելի է ստիպել զինվորին նետվելու մահվան գիրկը:
   Անհատն ուզում է գիտենալ, թե ինչո՞ւ է մեռնում, թե ինչո՞ւ պիտի զոհաբերի իր կյանքը: Դա մեռնողի սրբազան իրավունքն է, որ պիտի հարգվի իր ղեկավարի կողմից:
   Զորքը, որպես ազգամիջյան պայքարի գործիք, հոգի ունեցող հավաքական մարմին է և ոչ մեռյալ մեքենա:
     Սպա և զինվոր պետք է լրացնեն իրար, նրանցից ամեն մեկը կատարում է ազգային ընդհանուր պարտականության իր բաժինը:
   Հրամայել ու հնազանդվել՝ երկու համարժեք երևույթներ են, հավասարապես անհրաժեշտ բանակի գործառույթների համար:
   Մեկը հրամայում է, զոհաբերություն պահանջում մի գերագույն հեղինակության անունով, մյուսը հնազանդվում է հանուն այդ միևնույն հեղինակության:
   Այսպես անձնական չէ պետի իշխանությունը, ինչպես և զինվորի հնազանդությունը:
    Ասել է՝ կա մի երրորդը, որի անունով մեկը հրամայում է, մյուսը ենթարկվում:
    Ցեղն է այդ երրորդը, որի համար զինվորն ու զորավարը՝ եթե հավասար ուժեր չեն, ապահովաբար արժեքներ են, երբ կզոհաբերվեն:
    Զինվորը, որն երեկ գրեթե ծառա էր, այլևս պետք է համարվի սպայի ինքնագիտակից աշխատակիցը:
    Նվիրապետական ստորագրելիություն ասելով այլևս պետք է հասկանալ աշխատակցություն և ոչ ծառայակցություն:
   Ահա՛ թե ո՞ւր է զինվորական ծառայության վեհությունը:

ՉԽՐԱՏՎՈՂ ԺՈՂՈՎՈւՐԴ

<<Ոչ երիվարիս զրահ հագցուցի, ոչ էլ մարտիկներ

 սպառազինեցի, որ կարենայի ճակատ

 հարդարել>>:  Նարեկացի

Սողոմոն իմաստունը, ըստ Թալմուդի, մի մատանի էր կրում, որի վրա փորագրված էր Եհովայի անունը: Եվ ամեն մարդ, դեպի որը նա դարձնում էր մատանու խորագրությունը՝ հարկադրվում էր ասելու այն ամենը, ինչ-որ մտածում էր այդ վայրկյանին:

    Նման մի կախարդական մատանի ունի և պատերազմի գիշատիչ աստվածը, որով նա հարկադրվում է պատերազմի բռնված ժողովուրդներին ցուցահանելու իրենց հոգու լուսավոր թե ստվերային բոլոր կողմերը, իրենց ողջ էությունը իր բացարձակ մերկությամբ:

    Այո՛, ճիշտ է ասված, թե ճշմարտության օրեր են պատերազմի օրերը, երբ ժողովուրդները մատնում են իրենց ինչ և ինչպիսի լինելը, երբ անհատին ու հավաքականությանը չի հաջողվում կեղծել:
      Պատերազմը՝ քննություն է, դատաստանը ազգերի, երբ քննիչի և դատավորի անաչառանքը անկարելի է դարձնում խաբեությունն ու կաշառքը: Չբավարարեցի՞ր քննիչիդ՝ կորած ես, չկարողացա՞ր պաշտպանվել այդ անողոքելի դատավորի առջև՝ դատապարտված ես:
   ճակատամարտը չի շահվում հաջող ռազմարվեստով միայն, ոչ էլ զինվորի անձնվիրությամբ և ռազմավարի հանճարով միայն, չնայած որ այդ ազդակները կռվում կատարում են վճռական դեր:
   Արդիական պատերազմը, որն այլևս կոպիտ ուժերի բախում չէ, պահանջում է ժողովուրդների բովանդակ նյութա-բարոյական մշակույթը, ինչպես և նրանց մշտական ու չնվազող սպասարկությունը: Նա պահանջում է, որ մարտնչող ժողովրդի բովանդակ ուժերը լինեն խստորեն ներդաշնակված և առանց մնացորդի դրված ի սպաս բանակին: Կազմակերպչական ոգին է միավորող ու ներդաշնակող այդ կարողությունը, որն աճեցնելով ու անտեսելով ժողովուրդների ուժերը, հանդիսանում է որպես ամենավճռական ազդակը հաղթանակի:
   Այդ հրաշագործ ոգու շնորհիվ միայն Հռոմը ժամանակին հասավ իր հզորության ու փառքի գագաթնակետին: Կազմակերպչական տաղանդին կատարելապես տիրապետել են այն բոլոր ազգերը, որոնք հաջողել են պատմության մեջ անջնջելի հետքեր թողնել:
    Հայերս, ինչպես և երեկվա մեր բոլոր բախտակից ժողովուրդները ունենք ապստամբասեր հոգեբանություն՝ արգասիքը մեր հայդուկային ազատագրական շարժումների: Մեր հայրենասիրությունը տարիներով իր հոգևոր սնունդն առած է մեր նորագույն ապստամբական պատմությունից: Վիպապաշտական է և մեր ազատասիրությունը:

ԿԱ ՄԱՐԴԸ՝ ԿԱ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

Մարդն ու պատերազմը միաժամանակ են հայտնվել մեր երկրագնդի վրա: Այսպես է վկայում
մարդկային ցեղի պատմությունը, որը չունի մի հատիկ էջ, որ գրված չլիներ արյունով:

    Մարդն աշխարհ է եկել սեղմված բռունցքով, որ իր առաջին զենքն է եկել՝ միշտ պատրաստ հարձակվելու, հարվածելու, ոչնչացնելու այն ամենը, ինչ որ սպառնացել է իր զորությանը:

   Նա իր թշնամին է համարել այն բոլոր ուժերը, որոնց գոյության փաստը այս կամ այն ձևով ու չափով փորձել է սահման դնել իր տարամերժ <<ազատությանը>>: Եվեթե մի օր միանալով իր նմաններին, մղվել է վարելու ցեղային՝ և ապա դարեր հետո պետական կյանք, դա եղել է ոչ թե գոյության պայքարին վերջ տալու ցանկությամբ, այլ այդ վերջինը ավելի հեշտ և արգասավոր դարձնելու նպատակով:
   Առաջին կազմակերպությունը, որին ծնունդ է տվել մարդը, եղել է զինվորականը. ինչպես և առաջին արվեստը, որ մշակել է նա, եղել է ռազմարվեստը:
    Բնազդական մարտիկ էր մարդը, երբ մենակյաց էր՝ դեմ հանդիման բնության ուժերին: Նույնն է մնացել և այսօր, որպես անդամ հասարակության և պետության:
   Մարդը պատերազմ է վարել իր բարեշրջության բոլոր աստիճանների վրա: Մշտական կռվի մեջ էր, որ նա ստիպված էր ապահովել իր սնունդը: Այլ բան չէր նրա թափառիկ, վաչկատուն կյանքը: Մի օր էլ, երբ իր նստակյացության հետ ծնունդ առավ սեփական հողի գաղափարը՝ պատերազմը սկսվեց բորբոքվել և հայրենիքների շուրջը:
   Այսպես, արյունն է գծել և դեռ արյունն է գծում մարդկային ցեղի ուղին: Ճիշտ է, ժամանակի ընթացքում, բնաշրջման ճամփով փոխված են միջցեղային պայքարի զենքներն ու ձևերը, բայց դրա էությունը մնացել է նույնը:
   Մարդկային ցեղի գոյության ձիգ տարածության վրա չի եղել մի ժամանակաշրջան, որ նրա գազանն ավելի ուժեղ չլիներ, քան՝ մարդը: Քաղաքակրթությունը սպանելու փոխարեն միայն թշնամացրել է գազանը մարդու մեջ: Նա երկաթե սանձեր է դրել մարդու անասնական հակումներին՝ դարձնելով ավելի զուսպ, բայց ոչ այլասեր:
    Մեր պատմության ծանոթ Ալանները պաշատում էին մերկ սուրը՝ թաղված գետնի մեջ՝ ճշմարիտ անձնավորումը իրենց վայրագության: